10jaar
Nederlands - nl-NLEnglish (United Kingdom)Deutsch (DE-CH-AT)

Griekse geschiedenis in een notendop

Tip voor een Zeilvakantie ganger!

Door: Alexander Vidakovic
Exclusief voor Onancharters.nl, gepubliceerd op: 05-04-2005

Inleiding

Wanneer iemand het woord Griekenland zegt, denkt men intuïtief gelijk aan: Troje, Trojanse Paard, Odyseus, oude Athene en de Hellenistische tijd. Men denkt gelijk ook aan de Griekse goden: Zeus, Hera, Prometheus, Apollo, Aphrodite, Eros, Poseidon ... om maar enkele te noemen (de oude Grieken kenden er honderden!1), maar ook aan de oud-griekse cultuur. Men associeert Griekenland ook vaak met de Olympische Spelen, toneelstukken (tragedies in het bijzonder) en mythen - of simpelweg met lekkere Griekse gerechten, wijnen, olijven en Feta kaas...

Bij wat dieper nadenken, associeert men Griekenland met vrijwel alles. Van wiskunde en astronomie, tot filosofie en zelfs oorlog strategieën.

In de onderstaande stukken zullen we zien dat "geschreven" Griekse geschiedenis in feite onlosmakelijk juist met filosofie is begonnen. Homerus zal het uiteraard hier niet mee eens zijn, maar dat hoeft ook niet, hij was uiteindelijk een dichter, hij is al lang dood en kan ons daarom niet meer tegenspreken...

Dit is ook de essentie van de geschiedenis – maar dan wel in een notendop!
Hetgeen we denken te weten, maar het niet zeker weten, kunnen we - wat geschiedenis betreft, naar hartelust verdraaien op de wijze waarop het ons het beste uitkomt. Heden ten dage komt dit nog steeds voor. Politici (en media) zijn wat dit betreft virtuoos.

Dit artikel heeft als doel, dat u met dit onderwerp vertrouwelijk raakt en met de echte kenners makkelijk mee kunt praten, al dan niet met de enthousiastelingen en zielsgenoten tijdens uw zeilvakantie.

Griekse cultuur

In de griekse geschiedenis, kennen wij twee belangrijke periodes:

De Archaische en Klassieke periode

Rond 800 v.Chr. ontwikkelt zich de Griekse cultuur, gevormd uit de Griekse stadstaten zoals Athene, Sparta, Milete, ed. Het Grieks gebied rondom Ionische Zee noemden Grieken zelf: Hellas (vandaar Hellenisch, Hellenische, etc.) De oude Grieken hebben o.a. de wiskunde en Alfabet ontwikkeld en indrukwekkende (tempels) bouwwerken, zoals het Parthenon. De meeste werden gebouwd tijdens de De Archaische periode (800-500 v. Chr). Griekenland kende hiernaast ook nog twee andere culturele ontwikkelingsperiodes, namelijk: De Klassieke periode (500-350, gekenmerkt door opmars van filosofie, kunst en literatuur) en De Hellenische periode (350-150, Griekse invloed naar buiten toe, veroveringstochten van Alexander de Grote).

Politiek en de maatschappij

In politiek leven binnen de maatschappij, telde alleen mannen stem, van de oorspronkelijke inwoners van een Polis (beperkt democratisch dus). Men trouwde over het algemeen met jonge vrouwen (bij oude Grieken waren de vrouwen vaak rijp om te trouwen zodra ze al 13 waren) die als de voornaamste taak hadden om kinderen te baren en voor de rest min of meer thuis te blijven. In hogere kringen was liefde en homoseksualiteit tussen de mannen vaker een regel dan uitzondering. De meeste van deze culturele rijkdom werd later door Romeinse rijk overgenomen, met slechts geringe verschillen.

Griekse filosofie versus geschiedenis

Filosofie zoals wij die vandaag kennen, heeft haar wortels in oude Griekenland. Het begon einde 7de eeuw voor Christus. In tegenstelling tot andere (veelal Oosterse) filosofieën die per definitie "traditie" en "religie" verbonden waren, was voor de oud-griekse filosofie heel typerend dat het een vrije loop had. Griekse filosofie is vooral: dynamisch, opportunistisch, individueel, realistisch- en bovenal "vrij" en "zoekend".

Griekse filosofie was niet alleen de basis van de westerse filosofie, maar voor een groot deel - ook een basis van onze maatschappij en zelfs rechtssysteem. In die zin, bepaalde juist filosofie de samenhang en verloop van maatschappelijk welzijn, en dus ook kennis, economie en zelfs de oorlogen. Kortom, Griekse Filosofie bepaalde de (richting van de) geschiedenis - voorgoed.

Wat is filosofie? Onderscheid filosofie en wetenschap

Filos = Vriend
Sofos = Wijsheid
Vrij vertaald: Filosofie = Liefde voor wijsheid.

Als we vanuit gaan dat een bepaald vraagstuk binnen de algemene filosofie behoort, net zolang het geen tastbare antwoorden heeft, is filosofie niets anders dan "zoeken". Wanneer we binnen een discipline tastbare antwoorden en resultaten krijgen, is het geen filosofie meer maar "wetenschap". De wetenschap voedt ons met antwoorden. Filosofie slechts met vragen! "Door de hele geschiedenis heen, van Lao Tse tot op heden, heeft filosofie geen enkele probleem opgelost..." (I. Focht)

Oudgriekse filosofie toppers

Thales van Milete (circa: 624-547 v.Chr)

Thales van Milete - een natuurfilosoof, wordt gezien als vader van Griekse filosofie. Thales van Milete richt zich tot de "Natuur" en dan wel met de basis vragen over het bestaan: "Wat is de basis en oorzaak (arhé) van alles? Wanneer alles dynamisch is en uiteindelijk vergaat... Wat is dan blijvend?" De overige Griekse filosofen die later kwamen, volgden trouw zijn pad op deze avontuurlijke zoektocht, die nooit meer tot een einde zal komen. Het was Thales die "top van een piramide" kon berekenen en ten slotte beweerde dat alles uit het "water" voortkwam. Wellicht is Thales met dat laatste ook voor Darwin een inspiratie bron geweest, betreffend zijn "Evolutie theorie". Ook later is het voor andere Griekse filosofen heel typerend naast hun ideeën en argumenten, ook een eigen stelling te hebben: "Idee is de essentie van alles." (Plato).

Pythagoras (circa: 580-500 v.Chr)

Pythagoras was de grondlegger van "Mathematica" op zich. Ook wel één van de grootste Griekse filosofen. Hiernaast was Pythagoras ook een directe medeschuldige van het feit dat, uit de filosofie, veel later de wetenschappelijke stromen ontstonden, waaronder: wiskunde, natuurkunde, astronomie, geneeskunde, etc. Een duizendpoot zoals ook (later) Aristoteles en (veel later) Da Vinci het waren. Pythagoras hield zich bezig met o.a.: sterrenkunde (astronomie), muziek, geometrie, wiskunde… Hij stichtte een eigen school wat voortvloeide in een eigen "strenge leer" wat makkelijk met een sekte is te vergelijken. Later met zijn school afgezonderd ten weste van het Griekse rijk, op een scheereiland (tegenwoordig het Italiaans grondgebied), kon Pythagoras zijn leer goed bewaken. Als nieuwkomer, moest men de eerste twee jaar zwijgen. Pas daarna kreeg het recht om te spreken en later ook volwaardig mee te brainstormen en discussiëren. Met het (ongewenst) verlaten van het eiland, kreeg men een eigen (symbolische) graf- en stierf men wat Pythagoras betrof. Dit was niet alleen een symbolisch gebaar maar zonder meer een kwestie van discipline en principe.

Vooral de getallen waren erg typerend voor Pythagoras zijn leer, met de nummer 10 (tien) als "heilig getal". 1+2+3+4=10. Vrij en beknopt vertaald, geometrisch gezien: punt, streep, vierkant, kubus. Filosofisch gezien: eenheid (individu), samenhang (binding), omvang (samenhorigheid), volume (multi-dimensioneel, alles).

Beknopt gezien heeft Pythagoras, ook al was het een streng en principieel persoon, een zeer grote stempel in de filosofie, geschiedenis en vooral wetenschap, gedrukt. Zijn wiskundige theorema zijn nog geldig en worden op de scholen nog steeds gedoceerd.

Socrates, Plato, Aristoteles (creëerden: Alexander de Grote)

Socrates (circa: 469-399 v.Chr)

Socrates schreef geen boeken. Vrijwel alles wat over hem bekend is, weten we uit de boeken van zijn leerling Plato. Socrates was een die dilettant en bij velen minder geliefd tot zelfs gehaat. Zijn gezelschap werd niet op prijs gesteld. Maar onder jeugd was Socrates geliefd. Plato was een zijn belangrijkste creaties.

Socrates wandelde graag door Athene (die hij vanaf zijn geboorte tot op zijn dood nooit verliet). Op de straten en op de markten maakte hij graag gesprekjes met mensen die hij tegen kwam, niet alleen de filosofen (Sofisten luste hij rauw!) maar ook met de doodgewone mensen en vooral vakmensen. Waarom doe je hetgeen je doet? Denk je te weten hetgeen je beweert te weten? Ken je echt de essentie van het vak dat je dagelijks beoefent?, waren de vragen die Socrates dagelijks op hen afvuurde. Het antwoord was altijd en per definitie in eerste instantie: Nee - Je weet veel minder (tot niets), van hetgeen je denkt juist goed te weten! De filosofen en de vakmensen waren liever zonder hem in hun buurt. Voor hen was hij vooral lastig maar ook zelfs in de politiek leven, werd Socrates uiteindelijk als dreigend ervaren. Vandaar de "gif beker". Veel te grote mond!

Voor heel wat mensen die in die tijd, vooral trots waren en aanzien belangrijk vonden, werkte zijn methode beledigend en maakte hij veel vijanden in de gevestigde orde. Daar de oude Grieken, de goden eveneens zeer belangrijk vonden en daar de goden vooral menselijke eigenschappen hadden, waren vooral offers, offers en meer offers belangrijk. Wie vooral veel offers kon doen, was "geliefd bij de goden". Notabelen dus. Verre van democratisch in de eerste "democratische staat", Athene, die Socrates voor zijn kritiek tegenover de "hebzucht" en "onwetendheid" door de hoogste top van de toenmalige samenleving, ter dood veroordeelde. Op die manier was het vanuit de top van de sociale klasse, vrij eenvoudig je tegenstander uit te schakelen als het even moest- en als diegene weinig middelen had om terug te slaan.

Zo zou van het Orakel van Delphi, in Athene de roddel verspreid zijn, dat: "Hij, Socrates, de aller slimste onder de Grieken was". Socrates werd vervolgens door zijn vijanden voor "ongeloof en bederving van jeugd" beschuldigd- en tenslotte ter dood veroordeeld. Zijn liefde voor filosofie werd hem fataal. Socrates, die vluchten - geen optie- en oneervol vond, besloot ter voorbeeld van zijn leerlingen, braaf zijn dood tegemoet te gaan. De gif beker die hem toegediend werd, dronk hij zelf zonder dwang op.

Plato (circa: 427-347 v.Chr)

Als leerling van Socrates, specialiseerde Plato zich ten eerst in het schrijven van dialogen. Met Socrates in zijn boeken als hoofdrol, sneed Plato indrukwekkende dialogen aan en vertolkte vaak zijn eigen ideeën erin. "Ideeën", die essentie van alles zijn (is zijn stelling), "zijn superieur t.o.v. het tastbare, dat slechts een slechte kopie van ideeën zijn". In Ideale Staat - doet iedereen hetgeen hij/zij goed in is- en stoort niet een ander in zijn werk! Daar zijn het recht en de harmonie binnen de Ideale Staat op gebaseerd.

Sommigen geloven dat zijn Ideale Staat op (verloren?) Atlantis staatssysteem is gebaseerd, maar dat weten wij niet zeker. Men kon dit echter nooit hard maken. Mede omdat Atlantis, net als Troje, wat geschiedenis betreft - is erder een myth dan een harde deel van de geschreven geschiedenis. Daar zijn tenslotte bewijzen voor nodig en juist deze bewijzen ontbreken nog.

In tegenstelling tot Socrates, kwam Plato uit een rijke familie en hoewel teleurgesteld met het oneerlijke schijn proces tegenover zijn meester, wist Plato zich ogenschijnlijk te conformeren om later uiteindelijk respect te oogsten. Plato bracht uiteindelijk Aristoteles voort.

Aristoteles (circa: 384-322 v.Chr)

De tijd waarin Aristoteles leefde wordt ook wel de "gouden tijd" van de Oudgriekse cultuur genoemd. Aristoteles, de vader van o.a. Logica (Premisse 1: alle vissen leven in water. Premisse 2: Karper is een vis. Conclusie: Karper leeft in water... Twee premissen vormen hier een conclusie), was een nieuwsgierig en veelzijdig mens. Na 20 jaar dienst in Plato's academie en de dood van de grote meester, werd hij de voogd van Alexander, de toekomstige koning van Macedonië. Philippus, de koning van Macedonië schreef hem:

"Weet dat goden mij een zoon hebben geschonken maar ik ben hen niet zo dankbaar dat ze mij een zoon geschonken hebben, hoe dankbaar ik ze ben dat hij in jouw tijd is geboren..."

Hij onderwees de jongen gedurende 3 jaar. Na de dood van Philippus, steeg Alexander de troon op. Zijn meester Aristoteles keerde terug naar Athene waar hij een eigen school Peripathos (wandelplaats) stichtte. De naam had te danken aan het feit dat hij graag "wandelend" de les gaf.

Na Alexander's dood, werd ook op Aristoteles jacht geopend en moest hij Athene ontvluchten. Hij overleed één jaar na de dood van zijn grote leerling.

Griekse oorlogen

Het is moeilijk te beoordelen of de Oudgriekse welvaart aan militairen en ijzeren discipline (Sparta) was te danken, of aan (de zeer geavanceerde voor die tijd) ontwikkelingen op het gebied van bouw, filosofie, kunst, literatuur en economie (Athene). Wellicht aan beide.

Trojaanse oorlog

Waarom was de Trojaanse oorlog belangrijk voor de Grieken? De oude Grieken voerden steeds oorlogen. Ook (en vooral) onderling, tussen de Polissen (stadstaten). De verreweg is de (omstreden) Trojaanse oorlog toch de allerbekendste. De historici weten niet wanneer en waar is oorlog precies gebeurd (ergens rondom 1000 v Chr, men gelooft). Ook over Homerus weet men niet veel. Zijn geboorte plaats is onbekend. Men weet slechts dat hij ergens rond 800 v Chr leefde en dat hij blind was. Het is tot zover vrij onbekend of Homerus de Trojaanse oorlog überhaupt zelf heeft mee gemaakt, of hij na de Trojaanse oorlog geboren werd en ons dus een "tweedehands" verhaal vertelde. Deze mytologische verhaal is ondanks gebrek aan harde feiten, rijk aan details over de hoofdrolspelers: Odysseus, Achilles, Paris,... en een ware meesterwerk in zijn gegeel. Het vertelt ons vooral hoe de oude Grieken hun oorlogen voerden, ook al blijven de "echte oorzaken" ervan veelal vaag. Niet vanwege Helena toch?! :)

Het is voor de hand liggende, dat het verzekeren van de Griekse militaire en economische dominantie rondom de Ionische zee- en de eenheid van kleine stadstaten een grote aanleiding op zich had kunnen zijn. Dit zullen we nooit met zekerheid kunnen beweren, zolang het nooit voor 100% vast komt te staan of de Trojaanse oorlog überhaupt ooit is gebeurd. Zo ja, dan was het één van de zoveelste Griekse oorlogen.

Sparta en Athene

Heel typerend voor de twee beroemdste Griekse stadstaten: Sparta (gelegen aan Peloponnesos) en Athene (gelegen ter zuiden van Griekse scheereiland), is dat ze enkele honderden jaren rivalen van elkaar zijn geweest en dat ze vaak met elkaar in strijd verwikkeld waren. Sparta had onvergelijkbaar meer slaven (Heloten) dan Athene en de militairen waren (vertelt de geschiedenis althans) ruig en gemeen... Toch wist Sparta, wanneer dit nodig was, tijdelijk met Athene vrede te sluiten om samen de gezamenlijke vijand (Perzie) te verslaan.

Peloponnesische en Corinthische oorlogen

Dankzij Heloten kon Sparta lang met eigen mannen, een grote leger in stand houden en haar grote militaire macht op deze manier te blijven behouden. Een gemiddelde Spartaanse soldaat heeft een ruime militaire opleiding achter de rug gehad- en was zeer gedisciplineerd. U kunt zich hierbij dan voorstellen dat het voor intellectuele Athene best lastig was om zo een artsrivaal Sparta, voor zo lang buiten de deur te houden. Een keertje werd het Athene zelfs fataal toen de Spartanen de stad binnen trokken...

Athene en Sparta hadden meerdere orlogen: waarvan die van 461-445 en 431-404, ook wel bekend als de Eerste en de Tweede Peloponnesische oorlog (genoemd naar het eiland Peloponnesus, het thuis-eiland van Sparta) het bekendst zijn. Later (395-387) volgde nog Corinthische oorlog bijvoorbeeld...

Perzische oorlogen

Men heeft het over Perzische oorlogen maar in feite hebben we het hier over één langslepend conflict (het was Aristagoras, tiran van Milete die bij Ionische opstand de steun zocht bij Athene en Sparta, waar Milete, Athene en Sparta nauw in oorlog met Perzen betrokken waren, circa: 550-470 v.Chr), des te meer omdat het tussen twee dezelfde volkeren speelde, met enkele momenten van tussentijdse vrede. Perzische oorlog was eveneens een langdurige oorlog, gesmeerd over bijna 100 jaar. Zelfs meer dan de Grieken zelf, streef de machtige Perzie (die toen al over 3 continenten verspreid was) onder bewind van koning Darius I Hystapses en later zijn zoon Xerxes naar expansie. Wat Grieken betroef, elke keer zonder succes, hoe lastig het soms voor Grieken ook was. Hoe kon het ook anders. De goden woonden tenslotte op Olymp, Grieks gebied dus. :)

Alexander de Grote (circa: 356-323 v.Chr)

In de bloei van de Griekse rijkdom, bestond van alles behalve de Griekse eenheid. De (Polis) steden, die vaak eigen cultuur wetten en ook leger hadden, voerden vaak, zoals we dit netjes hierboven vastgelegd hebben, oorlogen onderling (die tussen Athene en Sparta dat in 431 v.Chr uitbrak, bijvoorbeeld). Er bestonden wel Grieken, maar geen Griekenland! Hij, Alexander (later ook "de Grote" genoemd), wist wel Macedonië en Griekse stammen bij elkaar te brengen, niet om een groot Griekenland te vormen, maar een eigen "wereld koninkrijk" te maken (en het lukte ook!), die delen van Europa, Azië, Klein Azië (Midden Oosten) en Afrika bevatte. Hij was geen filosoof maar een veroveraar.2

Om zijn tocht mogelijk te maken, moest hij eerst de Grieken zelf onder controle krijgen. Dit kon uiteraard niet zonder hier en daar een stoot, maar het lukte hem wel. Vrij snel ook.

Griekse (cultuur) ondergang

Niet alleen de filosofie, veel kennis op economisch gebied, het staatsrecht en oorlogen,... maar ook o.a. in de bouw(kennis), kunst, veel spelen/sport en zelfs theater hebben de oude Grieken ons nagelaten. Het was niet de opkomst van de Romeinen die de oude Grieken om de zeep hielp, maar een gebrek van het respect voor goden. Hebzucht heeft overheerst in een tijd dat er geen grote meesters meer geboren werden die in de voetsporen van Thales, Pythagoras, Socrates, Plato en Aristoteles zouden treden. Een duidelijke gebrek aan geestelijke leiderschap ontnam de stadstaten uiteindelijk hun macht. De kaars van Diogenes was al lang uitgebrand, zijn zweep was verrot. Grieken werden goddeloos en Griekloos- en "ideeën" gingen zich schuilen in de "atomen" tot veel eeuwen later, dat (atomen) door onze generaties weer ontdekt zouden worden. Weg was Heliaia.3

Tot slot
Ik drink vannacht een glaasje wijn om Dionysos goed te stemmen. Ik ben goed gestemd, alhoewel ik voorzichtig ben met het uitbrengen van mijn stem. Ik ben een vis en ik leef op vasteland,... toch onder de zeespiegel. Logisch, niet waar?! En hoe zit het met u?

Post Scriptum: in de voetsporen van de oude Grieken

De Griekse schat

Naast de biografische romans over het leven van de wereld beroemde kunstenaars (van Gogh, Pissaro en Michelangelo), schreef Irving Stone ook het boek: "de Griekse schat". Absoluut een aanrader. Wie van romance en vooral van Griekenland houdt, mag dit boek zeker niet passeren. Het verhaal gaat over de gekke Duitse zakenman Heinrich Schliemann, die het zat was om zakenman te zijn en zich uiteindelijk blindelings- en met hart en nieren in zijn levenspassie stortte: Het Oude Griekenland en de opgraving van Troje. Het is een verhaal over liefde en verdriet, genialiteit en waanzin, droom en (harde) werkelijkheid. Een verhaal over liefde voor Griekenland en zijn vrouw (een Griekse) Sofia. Een avontuurlijke reis naar de recente (het leven Schliemann en zijn vrouw Sofia) en het verre verleden (het leven van oude Grieken). Dit boek lezend, kijkt u zelf rechtstreeks in het verleden, zowel begin van de vorige eeuw als ruim tweeëneenhalf duizend jaar terug. U leest het met passie en enthousiasme, in één adem uit. Daarna wilt u nog slechts één ding: zo gauw mogelijk naar Griekenland! Het liefst zo snel mogelijk.
Meer artikels van deze auteur: Artist X - publicaties

Auteur's aantekeningen

1 Inleiding, de griekse goden

De oude Grieken kenden de honderden goden, godinnen, halfgoden, titanen, nimfen ed. De goden hadden een eeuwige leven en menselijke eigenschappen. Onder de oppergod Zeus, kenden ook zij de loyaliteit en verraad. In De Klassieke periode zijn vele mythen geschreven, de oudste afkomstig van Homerus, enkele honderden jaar eerder. Naar auteur's mening, is de mythe over Prometheus het meest indrukwekkende. Prometheus (de maker van de mensheid, de zoon van een titaan en een nimf… een van de oudste goden, zelfs ouder dan Zeus), die de goddelijke geheimen ging stelen en aan de mensheid schonk, o.a: bouwkunst, wiskunde- en alfabet, astrologie- en tenslotte het vuur. Hiervoor werd hij door Zeus geketend in de Caucasus tot hij vele eeuwen later door Herakles bevrijd werd.

2 Alexander de Grote

Was zijn veroveringstocht een opvolging van de ideeën van zijn groot meester Aristoteles (zoals Oliver Stone het in zijn film suggereert), ter ere en nagedachtenis van zijn vader Philippus of puure hebzucht en een ambitie van zijn moeder Olympias? Wij zullen het nooit met zekerheid weten. Het is voor de hand liggende daar de jongen onmetelijk werd verwend en er niets in zijn leven ontbrak wat zijn hart begeerde, hij wellicht iets met eigen kracht wilde bereiken.

Misschien is hij een product van dat alles bij elkaar geweest. Een ding staat vast, nooit eerder noch later in de geschiedenis was er zo'n krijgsheer, strateeg, held en de minnaar in één geest en lichaam vertegenwoordigd. Velen hebben het wel geprobeerd. Van Cesar tot Hitler...

Tenslotte, zijn heldendom is zeer omstreden. Voor de geschiedenis docenten, historici en militairen is hij vaak de favoriete onderwerp. Iemand die: het onmogelijke voor elkaar kreeg, zijn strijden zelf streed (in tegenstelling tot de meeste oorlog voerders, voerde hij zijn leger zelf aan en reed helemaal voorop- en daardoor van zijn leger ultieme respect en loyaliteit voor terug kreeg), en een geniale strateeg was. Iemand die de "alomvattende" Oudgriekse cultuur en welzijn verspreide.

Voor de pacifisten en mensen met geweten onder ons, was hij slechts de zoveelste hebzuchtige, egocentrische veroveraar en dictator, die het wat beter had gescoord dan de rest- en die op niets anders uit was dan ultieme macht.

3 Heliaia

De dagelijkse rechtszittingen in Athene. Helios = de god van de zon. Vrije vertaling: Orde van de Zon,... Orde der Wijzen.
Literatuur
Boris Kalin: Povijest filozofije, Irving Stone: De Griekse schat, Plato: Dijalozi - Grafos Belgrado, I. Focht: Uvod u Estetiku, Oliver Stone: Alexander.
Share/Save/Bookmark